سه شنبه , ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰

مسجد جمعه اصفهان (مسجد جامع)

این مسجد در حقیقت مجموعه ای از معماریها و آثار هنری دوره های بعد از اسلام تاریخ ایران است و یاد گارهای پادشاهان و وزرا و امرا و رجال و بانوان خیر ایرانی بعد از اسلام را در بر دارد. بنابراین تحولات معماری دوره های اسلامی تاریخ ایران را درمدت هزار سال اخیر بخوبی می توان در آن مطالعه نمود.مسجد جمعه اصفهان (مسجد جامع) قسمتهای دید نی و جالب این مسجد با توضیح به اینکه در ورودی مسجد در سمت مشرق میباشد بدین قرار است:

۱٫ صفه های کوچک سمت راست دالان ورودی که ستونهای مدور با تزئینات گچبری دارد ، مشتمل بر آثار دوره دیلمی از قرن چهارم هجری است.

۲٫ چهلستون واقع در سمت چپ دالان ورودی که در ساختمان آن از سبک ابنیه سلجوقی پیروی شده از دوره پادشاهان آل مظفر در قرن هشتم هجری است.

۳٫ در ضلع جنوبی مسجد، گنبد خواجه نظام الملک وزیر مشهور ملکشاه سلجوقی قرار دارد که سال ساختمان آن بین ۴۶۵ تا ۴۸۵ هجری است، و به احتمال قوی در ۴۷۳ هجری به اتمام رسیده است، کتیبه کوفی این گنبد، نام پادشاه وقت ، مکلشاه و وزیر او خواجه نظام المکک را در بر دارد. عنوان ملکشاه در این کتبه ” یمین خلیفه الله امیر المومنین” ذکر شده و خلیفه عباسی در آن زمان ” المقتدی بالله ” بوده است.

۴٫ چهلستونهای طرفین این گنبد، از دوره دوم عهد سلجوقی (جانشینان ملکشاه) واز اوایل قرن ششم هجری است.

۵٫چهلستونی که در منتهی الیه غربی این ضلع واقع شده از دورهُ شاه عباس اول صفوی است ، که در سال ۱۰۱۹ هجری به ساختمانهای مسجد افزوده شده است.

۶٫ ایوان جنوبی مسجد ، صفهُ صاحب که ساختمان آن از قرن ششم هجری و تزئینات داخل و خارج آن از قرن هشتم ، نهم ، دهم و یازدهم هجری است . دو منار این ایوان ظاهراً درعهد حسن بیک ترکمان افزوده شده است و در دورهُ این امیر نیرومند آق قویونلو و پادشاهانی مانند شاه طهماسب اول و شاه عباس دوم ، تعمیرات ضروری مسجد به انجام رسیده و داخل و خارج این ایوان با تزئینات کاشیکاری آراسته شده است . در بین مقرنس های طاق این ایوان نام “ابوالنصر حسن بهادر “که بانی تعمیرات و الحاقاتی در این مسجد بوده در یک لوحه کاشیکاری مورخ به سال ۸۸۰ هجری قرائت می شود.

۷٫ تزیینات کاشیکاری اطراف صحن ، از دورهُ حسن بیک ترکمان معروف به اوزون حسن و از قرن نهم هجری است .

۸٫ ایوان شرقی مسجد ، ایوان شاگرد که مشخصات سلجوقی خود را از قرن ششم به خوبی حفظ کرده است . داخل این ایوان با آرایشهـــای گچ بری قرن هشتم پیرایش شده و کتیبهُ کاشیکاری آن حاکی ازتعمیرات دورهُ شاه سلیمان صفوی است.

۹٫ در مشرق این ایوان، صفهُ عمر واقع شده که در دورهُ قطب الدین محمود شاه آل مظفر به وسیلهُ “مرتضی بن الحسن العباسی الزینبی ” در محل بنای قد یمی دیگری ساخته شده است ، و در دورهُ حکومت پوشالی و موقتی اشرف افغان ، تعمیر شده و به دستور او کتیبه و الواحی در این صفه افزوده شده است . وجه تسمیه این ایوان به “عمر” نه خلیفه دوم – بنا بر آنچه اهل سنت می گویند – بلکه ” عمر بن عبدالعزیز عجلی ” از آل ابود لف است که در اصل بانی ساختمان این صفه و مدرسهُ مقابل آن بوده است .

۱۰٫ ایوان غربی مسجد ،ایوان استاد که ساختمان آن از قرن ششم هجری است و تزیینات آن بیشتر از نوع خطوط بنایی است . این ایوان در دورهُ پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی تعمیر و تزیین شده و با کتیبه ها و الواحی در قالب خطوط مختلف آراسته شده است .

۱۱٫ در شمال ایوان غربی، مسجد کوچکی از دورهُ اولجایتو ایلخان مسلمان مغول واقع شده است ، که محراب عالی گچبری آن در سال ۷۱۰هجری به دستور وزیر ایرانی او محمد ساوی ساخته شده است و طاقهای آجری متنوع دارد. محمد ساوی یا ساوجی در سال ۷۱۱ هجری بر اثر سعایت بد گویان به دستور اولجایتو کشته شده است ، ولی این اثر ارزنده دورهُ صدارت او همچنان نام او را در تاریخ جاودان کرده است . نام نامی استاد حیدر اصفهانی که سازندهُ این محراب عالی گچبری است نیز در آخر حاشیهُ کتیبه محراب ، خوشبختانه بر جای مانده است.

۱۲٫ در مغرب ایوان غربی و مسجد اولجایتو ، شبستانی از دورهُ سلطان محمد بن بایسنقر تیموری واقع شده که سال ساختمان آن ۸۵۱ هجری است و بانی ساختمان آن عماد بن مظفر ورزنه ای از امرای لشکر وی بوده است . کتیبهُ ثلث زیبای سردر این شبستان تاریخی را “سید محمود نقاش ” نوشته است . عماد بن مظفر، مسجد با شکوهی هم در محل تولد خودش ورزنه ، بنا کرده است .

۱۳٫ ایوان شمالی مسجد معروف به صفهُ درویش از قرن ششم هجری است ، کتیبهُ گچبری داخل آن از دورهُ شاه سلیمان صفوی است و تزیینات کاشیکاری نمای خارجی آن از اقدامات ادارهُ باستان شناسی اصفهان در سالهای ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ خورشیدی می باشد به این مناسبت کتیبه ای به خط بنایی به یاد گار گذاشته شده است .

۱۴٫ در طرفین ایوان شمالی وشمال آن چهلستونهایی از قرن ششم هجری موجود است ، که مخصوصا چهلستون شرقی آن دارای طاقهای متعد د با نقوش مختلف آجری است و از قسمتهای جالب این بنای عظیم تاریخی به شمار می رود .

۱۵٫ شمالی ترین اثر تاریخی مسجد جمعه ، گنبد تاج الملک مشهور به گنبد خاکی است که بانی آن ابوالغنائم تاج الملک خسرو فیروز شیرازی وزیر دیگر ملکشاه سلجوقی بوده است و سال ساختمان آن در کتیبهُ دور گنبد ،سال ۴۸۱ هجری ذکر شده است و اثر بی همتائی در بین آثار دورهُ سلجوقی به شمار می رود .

پروفسور آرتور اپهام پوپ “Prof. Arthur Upham Pop” ایرانشناس مشهور امریکایی راجع به این یادگار عظیم تاریخی اصفهان چنین نوشته است : ” این بنا با عظمت خاموش و جدی و اسرارآمیزش یکی از زیباترین آثار معماری جهان است .”

چند نکتهُ قابل توجه در مورد مسجد جامع

– بعضی از بازدید کنند گان ابنیهُ تاریخی اصفهان تصور کرده اند که دو گنبد شمالی و جنوبی مسجد جمعه در اصل آتشکده بوده ، بدیهی است این اشتباه از آنجا ناشی شده که سبک ساختمان گنبدهای نظام الملک و تاج الملک در جنوب وشمال مسجد جمعه ، از سبک معابد ایرانی در دورهُ ساسانیان پیروی شده است .

در قرون اولیهُ اسلامی که ایرانیان تدریجاً به دین مبین اسلام گروید ند به فکر ساختن مساجد با شکوه افتاد ند و چون قرنها در ساختن ابنیه و عمارات مختلف سابقه داشتند ، مساجد را به سبک معماری اصیل ایران ساختند و تزیین کردند ، به این جهت از نظر سبک، مشابهت زیاد بین مساجد اولیه ایرانی و معابد دورهُ ساسانی وجود دارد. کتیبه های داخل این گنبدها شامل آیات قرآنی و کتیبه های ساختمانی به نام پادشاهان سلجوقی و وزرای وقت آنهاست.

– در آثار تاریخی موجود مسجد جمعه اصفهان غیراز سبکهای مختلف معماری ،انواع خطوط ، کوفی و ثلث و بنایی و نسخ ونستعلیق را هم ، به زبان عربی و فارسی ، و به نثر ونظم می توان مطالعه نمود .

– مسجد جمعه درهای متعد د دارد ، ولی از همهُ آنها جالبتر در شمال شرقی مسجد است و قد یمی ترین سردر مسجد جامع مورخ به سال ۵۱۵ هجری است وکتیبهُ کوفی سردر که خوشبختانه قسمت بیشتر آن باقیمانده است ،از تعمیرات مسجد پس از حریقی که به وسیلهُ پیروان حسن صباح در آن صورت گرفته است ، حکایت می کند و بعد سردر با شکوه دیگری است که جنب گنبد تاج الملک واقع شده و از الحاقات دورهُ پادشاهان آل مظفر مورخ به سال ۷۶۸ هجری است .

– ساختمان روی حوض وسط مسجد در زمان شاه محمد خدابنده صفوی ، پدر شاه عباس اول به وسیلهُ شخصی به نام “یوسف آقا” بنا شده است .

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.